Likwidacja fundacji: przesłanki, przebieg procesu i obowiązki wobec KRS oraz urzędu skarbowego

Czym jest likwidacja fundacji i jakie są jej skutki prawne

Likwidacja fundacji a „zawieszenie działalności”

Likwidacja fundacji oznacza definitywne zakończenie jej bytu prawnego. Fundacja zostaje wykreślona z KRS, przestaje istnieć jako osoba prawna, nie może już zawierać umów, zatrudniać pracowników ani występować w obrocie gospodarczym czy prawnym. Nie ma tu stanu „pół na pół”: po zakończeniu likwidacji fundacja po prostu przestaje istnieć.

Częsty błąd polega na traktowaniu fundacji jak spółki, w której można „zawiesić działalność” w CEIDG lub KRS. Ustawa o fundacjach takiego rozwiązania nie przewiduje. Można ograniczyć lub praktycznie zatrzymać aktywność (nie prowadzić projektów, nie ubiegać się o dotacje), ale fundacja jako osoba prawna nadal istnieje i ponosi odpowiedzialność: składa sprawozdania, odpowiada za zobowiązania, może być kontrolowana przez organy nadzoru.

Likwidacja to zatem nie narzędzie „na chwilę spokoju”, lecz ostateczna decyzja: zamykamy organizację, rozliczamy majątek, regulujemy długi, informujemy KRS, urząd skarbowy i innych interesariuszy, a na końcu dochodzi do wykreślenia z rejestru fundacji.

Rozwiązanie fundacji a zmiana statutu lub celu

Rozwiązanie fundacji przez likwidację należy odróżnić od modyfikacji jej działania. Statut fundacji zwykle dopuszcza zmianę celu fundacji, rozszerzenie lub zawężenie zadań, zmianę struktury organów. W wielu przypadkach jest to sensowna alternatywa dla likwidacji – zwłaszcza gdy organizacja nadal ma potencjał, ale wymaga dostosowania do nowych warunków.

Różnica jest zasadnicza:

• Zmiana statutu/celu – fundacja trwa, zachowuje historię, majątek i zobowiązania; modyfikuje się jedynie zasady jej funkcjonowania.
• Likwidacja – fundacja kończy byt prawny, spłaca zobowiązania, przekazuje pozostały majątek zgodnie ze statutem lub decyzją sądu, a następnie jest wykreślana z KRS.

Popularna rada „zamiast zamykać, zmieńcie cel” działa tylko, gdy problemem jest nieadekwatność dotychczasowej misji do zmienionej rzeczywistości. Gdy główne przeszkody to narosłe długi, spory w organach, ryzyko odpowiedzialności za przeszłe decyzje zarządu lub konflikt z darczyńcami – kosmetyczna zmiana celu w statucie nie tylko nie rozwiąże problemu, ale czasami pogorszy sytuację, przedłużając okres niepewności i generując nowe zobowiązania.

Wpływ likwidacji na umowy, projekty i pracowników

Decyzja o likwidacji uruchamia szereg skutków dla bieżących relacji prawnych fundacji. Nie można zamknąć organizacji „po cichu”, pozostawiając umowy i projekty samym sobie. Likwidatorzy muszą podjąć aktywne działania – to nie jest pasywne „dogaszanie” organizacji.

Do typowych skutków likwidacji dla relacji zewnętrznych należą:

• Umowy cywilnoprawne (np. z kontrahentami, wynajmującymi lokal, usługodawcami) – zwykle wymagają wypowiedzenia lub rozliczenia. Likwidator powinien przeanalizować każdą umowę pod kątem okresów wypowiedzenia, kar umownych i możliwych ryzyk.
• Umowy o dotacje, granty, projekty publiczne – często zawierają szczegółowe procedury na wypadek rozwiązania beneficjenta (fundacji). Może być wymagane wcześniejsze poinformowanie grantodawcy, rozliczenie dotacji, zwrot niewykorzystanych środków, a czasem kontynuacja wybranych działań przez inny podmiot.
• Stosunki pracy – z chwilą otwarcia likwidacji fundacja nadal pozostaje pracodawcą. Konieczne będą wypowiedzenia umów o pracę, rozliczenie urlopów, odprawy (jeśli mają zastosowanie), zgłoszenia do ZUS, PFRON itp. Likwidator działa tu w roli pracodawcy.

W praktyce liczy się tempo i plan działania: im szybciej i spójniej podejdzie się do poukładania umów, tym mniejsze ryzyko sporów sądowych czy roszczeń o odszkodowanie. Zwłaszcza w przypadku projektów unijnych czy krajowych programów dotacyjnych liczy się transparentna komunikacja i rzetelne rozliczenia – to element wizerunku nie tylko fundacji, lecz także osób zasiadających w jej organach.

Znaczenie likwidacji dla wizerunku i relacji z partnerami

Likwidacja fundacji nie musi oznaczać „porażki” i stygmatyzacji osób z nią związanych. Dużo zależy od tego, jak proces zostanie przeprowadzony: czy w sposób uporządkowany i komunikowany, czy w stylu „ciche zanikanie i brak kontaktu”.

Instytucje publiczne, darczyńcy indywidualni i partnerzy biznesowi zwracają uwagę przede wszystkim na trzy kwestie:

• Transparentność – wyjaśnienie przyczyn likwidacji (np. wyczerpanie misji, brak możliwości dalszego finansowania) i przedstawienie planu domknięcia zobowiązań.
• Rzetelność rozliczeń – brak zaległości wobec grantodawców, urzędów i kontrahentów świadczy o profesjonalizmie, nawet jeśli fundacja kończy swoją działalność.
• Los podopiecznych i projektów – wskazanie, czy i w jakiej formie działania będą kontynuowane przez inne organizacje lub instytucje, oraz zadbanie o płynne przekazanie odpowiedzialności, gdy to możliwe.

Z perspektywy osób zaangażowanych w zarządzanie fundacją dobrze przeprowadzona likwidacja jest dowodem odpowiedzialności. Chaotyczne „porzucenie” fundacji bez formalnego zamknięcia to z kolei prosty sposób na utratę wiarygodności i narazenie się na osobistą odpowiedzialność (np. za zaległości wobec urzędu skarbowego).

Przesłanki likwidacji fundacji – kiedy w ogóle brać ją pod uwagę

Ustawowe i statutowe podstawy rozwiązania fundacji

Podstawowe przesłanki likwidacji fundacji wynikają z ustawy o fundacjach oraz z jej statutu. Ustawa przewiduje możliwość rozwiązania fundacji w sytuacji, gdy:

• osiągnęła swój cel,
• cele fundacji nie mogą być osiągnięte,
• fundacja działa sprzecznie z prawem lub statutem – wtedy w grę wchodzi interwencja sądu na wniosek organu nadzoru.

Statut może wprowadzać dodatkowe, bardziej szczegółowe przesłanki, np.:

• rozwiązanie fundacji po upływie określonego czasu (fundacja „czasowa”),
• rozwiązanie po realizacji konkretnego projektu lub programu,
• rozwiązanie na mocy zgodnej decyzji fundatora i określonego organu (np. rady fundacji),
• rozwiązanie przy utrzymującym się przez określony czas braku organów zdolnych do działania.

Kluczowe jest, aby przed podjęciem jakichkolwiek decyzji dokładnie przeanalizować statut i ustalić, kto i w jakim trybie może zdecydować o likwidacji oraz jakie dodatkowe warunki (np. zgoda fundatora, wymóg kwalifikowanej większości głosów) muszą być spełnione.

Ekonomiczne powody likwidacji: gdy fundacja traci paliwo

Fundacja może działać wyłącznie, jeśli dysponuje minimalnymi zasobami finansowymi i organizacyjnymi. Trwały brak środków, długu wobec kontrahentów czy urzędów oraz brak perspektyw na poprawę sytuacji stają się realnymi przesłankami do zamknięcia organizacji.

Typowe ekonomiczne powody rozważania likwidacji to:

• Trwały brak finansowania – fundacja przez długi czas nie pozyskuje darowizn, dotacji ani przychodów z działalności odpłatnej czy gospodarczej, co uniemożliwia pokrywanie stałych kosztów (np. księgowość, opłaty urzędowe).
• Spirala zobowiązań – narastające długi, zwłaszcza wobec urzędu skarbowego, ZUS, kontrahentów, przy braku realistycznego planu ich spłaty.
• Paraliż zarządzania – brak zarządu, niemożność powołania nowych członków, niezdolność fundatora do podejmowania decyzji, co blokuje pozyskiwanie środków i realizację działań.
• Model działania sprzeczny z rynkiem – np. fundacja oparta głównie na jednym źródle finansowania, które trwale zanikło (program dotacyjny, który się skończył, kluczowy darczyńca wycofał się definitywnie).

Utrzymywanie fundacji w takim stanie „na kroplówce” bywa szkodliwe. Zaległości wobec urzędu skarbowego lub kontrahentów potrafią rosnąć, a osoby formalnie zasiadające w zarządzie narażają się na osobistą odpowiedzialność. W takiej sytuacji zamiast desperacko przedłużać wegetację często rozsądniejsze jest uporządkowanie zobowiązań w ramach procesu likwidacji.

Przyczyny „miękkie”: konflikty, brak sukcesji, zmiana otoczenia

Nie każdy powód likwidacji da się wyrazić w bilansie. W praktyce organizacyjnej ogromne znaczenie mają przesłanki bardziej miękkie, które jednak realnie uniemożliwiają sensowne prowadzenie działalności:

• Konflikt fundatorów lub członków organów – długotrwałe spory personalne, brak zaufania, różne wizje rozwoju fundacji skutkują paraliżem decyzyjnym i uniemożliwiają skuteczne zarządzanie.
• Brak sukcesji – odejście kluczowych osób, brak chętnych do pełnienia funkcji w zarządzie lub radzie, wypalenie zespołu. Bez kadr nie ma komu prowadzić projektów ani czuwać nad formalnościami.
• Zmiana otoczenia prawnego i społecznego – nowe regulacje mogą utrudnić lub wręcz uniemożliwić realizację pierwotnej misji (np. zaostrzenie przepisów dotyczących określonego typu działalności, całkowita zmiana systemu finansowania usług, które świadczyła fundacja).

Te czynniki rzadko są jednoznacznym, formalnym powodem likwidacji, ale często popychają organy fundacji do wykorzystania możliwości przewidzianych ustawą i statutem. Kluczowa jest uczciwa ocena, czy organizacja ma realną szansę na restrukturyzację, czy też jedynie „ciągniemy temat”, bo trudno przyznać się do końca projektu.

Kiedy zmiana celu fundacji zamiast likwidacji nie ma sensu

Rada „zmieńcie statut, poszerzcie cele i działajcie dalej” bywa powtarzana niemal automatycznie. Ma sens tylko wtedy, gdy:

• fundacja nie ma poważnych zaległości wobec wierzycieli i urzędów,
• w organach istnieje minimalna zgoda co do przyszłego kierunku,
• istnieją realne szanse pozyskania środków na nowe działania,
• zmiana celu nie jest sprzeczna z wolą fundatora, a statut dopuszcza jego modyfikację.

Tam, gdzie problemem są:

• trwałe zadłużenie,
• groźba sporów z urzędem skarbowym lub ZUS,
• spory między członkami zarządu i fundatorem,
• naruszenia przepisów (np. złe wykorzystanie dotacji),

przyklejenie nowego celu do starej struktury jedynie maskuje realne problemy. Likwidacja w połączeniu z uporządkowaniem dokumentacji i rozliczeń często jest bezpieczniejszą drogą niż „reanimowanie” fundacji w stanie głębokiej niewydolności.

Fundacja w wieloletniej „wegetacji” – kiedy lepiej ją zlikwidować

W praktyce często spotyka się fundacje, które formalnie istnieją w KRS, ale nie prowadzą realnej działalności od lat. Zarząd się nie spotyka, sprawozdania są składane „na ostatnią chwilę” albo wcale, nikt aktywnie nie szuka środków ani partnerów. To klasyczna „fundacja-widmo”.

Taki stan bywa pozornie wygodny: nie ma pracy, nie ma projektów, są tylko minimalne obowiązki formalne. Problem w tym, że:

• organy nadzoru mogą wszcząć postępowanie, gdy fundacja realnie nie realizuje celów statutowych,
• brak sprawozdań finansowych i merytorycznych grozi sankcjami administracyjnymi,
• formalni członkowie zarządu nadal ponoszą odpowiedzialność za zobowiązania, nawet jeśli faktycznie „nie czują się” już częścią organizacji.

Jeżeli przez kilka lat nie ma żadnych projektów, fundacja nie pozyskuje środków, zarząd nie ma realnego planu na ożywienie działalności, a jednocześnie nikt nie chce formalnie wziąć odpowiedzialności za reaktywację – bezpieczniej jest rozważyć uporządkowaną likwidację zamiast utrzymywać fikcję istnienia.

Analiza statutu fundacji przed podjęciem decyzji o likwidacji

Kluczowe zapisy statutu przy likwidacji

Statut to punkt wyjścia do planowania całego procesu. Przy likwidacji szczególnie krytyczne są następujące postanowienia:

• Organ uprawniony do podjęcia decyzji o rozwiązaniu fundacji – może to być fundator, zarząd, rada fundacji, a czasem ich kombinacja (np. decyzja zarządu za zgodą fundatora).
• Tryb podejmowania uchwały – wymagana większość głosów, quorum, ewentualne wymogi co do formy (np. uchwała w formie aktu notarialnego).
• Sposób powołania likwidatorów – czy powołuje ich fundator, zarząd, rada, czy może są wskazani z góry w statucie.
• Przeznaczenie majątku pozostałego po likwidacji – wskazanie, na jakie cele i do jakich podmiotów może trafić majątek (np. organizacje o podobnych celach).

Zapisy o zmianie statutu a zamiar likwidacji

Przy planowanej likwidacji często pojawia się pokusa „poprawienia” statutu na samym finiszu – np. po to, by zmienić podmiot, któremu przekaże się majątek albo uprościć procedurę podjęcia uchwały o rozwiązaniu. Z prawnego punktu widzenia takie ruchy są dopuszczalne, ale tylko wtedy, gdy:

• statut przewiduje możliwość jego zmiany (w tym także w zakresie celu i postanowień likwidacyjnych),
• organ dokonujący zmiany jest prawidłowo umocowany (fundator, zarząd, rada – zgodnie z dotychczasowym brzmieniem statutu),
• zmiana nie prowadzi do obejścia prawa (np. przekierowanie całego majątku fundacji na prywatny podmiot powiązany z fundatorem).

Jeżeli statut milczy o możliwości zmiany kluczowych postanowień, nagła „reforma” dokonywana tuż przed likwidacją może wywołać spór z organem nadzoru lub fiskusem. Dla sądu rejestrowego i urzędu skarbowego będzie to sygnał, że trzeba uważniej przyjrzeć się motywom i przebiegowi procesu.

Zmiana statutu ma sens przede wszystkim wtedy, gdy porządkuje bałagan narosły przez lata: doprecyzowuje zasady reprezentacji, określa jasny tryb powołania likwidatorów albo precyzuje przeznaczenie majątku. Jeśli jedynym celem nowelizacji jest „przesunięcie” majątku możliwie blisko fundatora, lepiej wstrzymać się i przeanalizować ryzyka z doradcą, zamiast tworzyć potencjalnie nieważne lub podważalne postanowienia.

Statut a konflikt fundatorów i organów

Przy sporach personalnych statut bywa zarówno tarczą, jak i pałką. Z jednej strony określa, kto ma prawo decydować o likwidacji, z drugiej – bywa używany instrumentalnie do blokowania zmian. Dlatego przy konflikcie warto czytać go nie tylko „po swojemu”, ale chłodno, z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora (np. prawnika lub mediatora).

Typowe punkty zapalne to:

• czy fundator zachował prawo weta wobec decyzji o likwidacji,
• czy rada fundacji ma realne kompetencje, czy pełni funkcję dekoracyjną,
• jakie są konsekwencje braku zgody jednego z członków organu na rozwiązanie fundacji.

Jeśli statut jest nieprecyzyjny, a konflikt głęboki, forsowanie likwidacji „na siłę” kończy się często serią wzajemnych zawiadomień do KRS, organu nadzoru i urzędu skarbowego. Zanim którakolwiek ze stron zainicjuje formalną procedurę, rozsądniej jest spisać wspólne ustalenia co do kierunku (likwidacja, dalsze prowadzenie, przekształcenie), a dopiero potem uruchamiać machinę formalną.

Gdy statut nie nadąża za ustawą – luka interpretacyjna

Starsze statuty fundacji często nie zawierają żadnych odrębnych regulacji dotyczących likwidacji – ograniczają się do ogólnego wskazania, że „w sprawach nieuregulowanych zastosowanie mają przepisy ustawy o fundacjach”. W takiej sytuacji praktycznie cały proces opiera się na regulacjach ustawowych i praktyce sądów rejestrowych.

Brak szczegółowych zapisów nie blokuje likwidacji, ale wymaga większej dbałości o:

• prawidłowe podjęcie uchwał przez organy istniejące w fundacji,
• jasne powołanie likwidatorów i określenie ich umocowania (np. w uchwale, zamiast w statucie),
• przejrzyste uregulowanie kwestii majątku w uchwale o likwidacji – tak, aby nie budziło to wątpliwości organu nadzoru i fiskusa.

W praktyce sądy rejestrowe skłaniają się do odczytywania statutu w zgodzie z ustawą, a nie wbrew niej. Jeżeli statut wprowadza rozwiązania oczywiście sprzeczne z ustawą (np. przeznaczenie majątku pozostałego po likwidacji na cele czysto prywatne), te postanowienia i tak nie będą skuteczne.

Kto może podjąć decyzję o likwidacji fundacji i jak ją prawidłowo udokumentować

Podmiot uprawniony do decyzji – fundator, zarząd, rada czy wszyscy naraz

Pierwsze pytanie przy każdej likwidacji brzmi: kto w ogóle ma prawo ją zainicjować. Nie ma jednolitej odpowiedzi – wszystko rozstrzyga statut oraz – w tle – ustawa o fundacjach.

W praktyce występują cztery główne modele:

• Decyzja wyłącznie fundatora – charakterystyczna dla fundacji silnie „osobistych”. Fundator zachowuje kontrolę do końca i samodzielnie podejmuje uchwałę o rozwiązaniu.
• Decyzja zarządu – spotykana tam, gdzie fundator „oddaje stery” organom. Zarząd, działając kolegialnie, podejmuje uchwałę o likwidacji.
• Decyzja organu nadzoru (rada fundacji) – rzadziej spotykana, ale możliwa: rada, jako „strażnik misji”, może zainicjować proces, zwłaszcza gdy uzna, że cele nie są już realnie realizowane.
• Model mieszany – uchwała zarządu wymaga zatwierdzenia przez fundatora lub radę, albo odwrotnie.

Jeżeli statut jest niejednoznaczny, pojawia się ryzyko, że druga strona sporu zakwestionuje prawidłowość podjętej uchwały. Skutkiem może być odmowa wpisu likwidacji do KRS albo przeciągające się postępowanie wyjaśniające. Zanim dojdzie do głosowania, dobrze jest więc przygotować prostą notatkę prawną: jaki przepis statutu i ustawy daje kompetencję danemu organowi do podjęcia decyzji.

Forma uchwały o likwidacji – papier, notariusz, protokół

Ustawa o fundacjach nie narzuca formy aktu notarialnego dla uchwały o likwidacji, ale statut może ją przewidywać. Jeżeli brak takiego wymogu, wystarczy zwykła forma pisemna, pod warunkiem że:

• uchwała zawiera pełną nazwę fundacji, numer KRS i dane organu, który ją podjął,
• jasno wskazuje podstawę prawną (odwołanie do odpowiedniego paragrafu statutu i przepisu ustawy),
• określa datę podjęcia i datę rozpoczęcia likwidacji (często to ten sam dzień),
• wskazuje osoby likwidatorów oraz zakres ich umocowania,
• zawiera postanowienia dotyczące przeznaczenia majątku pozostałego po likwidacji – nawet jeśli tylko odsyła do konkretnego paragrafu statutu.

Przy większych fundacjach lub przy spodziewanych sporach z organem nadzoru bezpieczniej jest sporządzić protokół z posiedzenia organu podejmującego uchwałę. Sam dokument uchwały bywa wtedy załącznikiem do szczegółowego protokołu, który opisuje przebieg obrad, listę obecnych i wyniki głosowania. Gdy do gry wchodzi duży majątek lub wieloletnie projekty dotacyjne, część fundacji decyduje się na uchwałę w formie aktu notarialnego, choć formalnie nie zawsze jest to konieczne.

Treść uchwały o likwidacji – co powinno się w niej znaleźć

Zbyt ogólna uchwała („postanawia się rozwiązać fundację”) generuje problemy na etapie KRS i w kontaktach z bankiem czy kontrahentami. Dużo bezpieczniejsza jest uchwała, która od razu załatwia kilka kluczowych kwestii. Powinna w szczególności:

• stwierdzać spełnienie przesłanki rozwiązania (np. cele zostały osiągnięte, cele nie mogą być realizowane z przyczyn ekonomicznych),
• wyznaczać likwidatorów (z imienia, nazwiska, numeru PESEL; przy osobach prawnych – z numeru KRS i sposobu reprezentacji),
• określać zasady reprezentacji w okresie likwidacji (np. jeden likwidator samodzielnie albo dwóch łącznie),
• wskazywać przewidywany sposób rozdysponowania majątku po zaspokojeniu wierzycieli, z odwołaniem do konkretnych zapisów statutu,
• upoważniać likwidatorów do dokonania zgłoszeń do KRS, urzędu skarbowego, banków i innych instytucji.

Im więcej kwestii uchwała rozwiązuje od razu, tym mniej „dogrywek” w postaci dodatkowych dokumentów dla sądu rejestrowego. Likwidacja trwa zwykle kilka miesięcy – lepiej ten czas wykorzystać na porządkowanie spraw, a nie na tłumaczenie się z nieprecyzyjnej pierwszej uchwały.

Powiadomienie organu nadzoru i innych interesariuszy

Po podjęciu uchwały o likwidacji nie kończy się etap „papierologii”. Zanim sprawa trafi do KRS, często bardziej praktyczne jest poinformowanie kluczowych interesariuszy: organu nadzoru, głównych darczyńców, instytucji dotacyjnych, banku.

W relacjach z organem nadzoru (najczęściej jest nim minister lub wojewoda) podejście kontrariańskie polega na tym, by nie udawać, że „nic się nie dzieje”, ale przedstawić krótki, konkretny plan:

• powody podjęcia decyzji (ekonomiczne, organizacyjne, osiągnięcie celu),
• harmonogram likwidacji (przewidywany czas zakończenia, kluczowe kroki),
• informację o zabezpieczeniu interesów beneficjentów (np. przekazanie projektów innym organizacjom).

Taka otwarta komunikacja zmniejsza ryzyko, że organ nadzoru uzna likwidację za próbę ucieczki przed odpowiedzialnością. Jednocześnie ułatwia uzyskanie niezbędnych opinii lub zgód, jeżeli są wymagane odrębnymi przepisami (np. przy fundacjach prowadzących określone typy placówek).

Likwidator fundacji – powołanie, obowiązki i odpowiedzialność osobista

Kto może zostać likwidatorem i kiedy nie warto się tego podejmować

Likwidator nie jest figurantem. To osoba, na której końcu drogi mogą skupić się roszczenia wierzycieli, pytania organów skarbowych i zarzuty organu nadzoru. Zwykle likwidatorami zostają członkowie dotychczasowego zarządu – ustawa wręcz przewiduje takie domniemanie, jeśli statut lub uchwała nie stanowią inaczej.

Jednak są sytuacje, gdy objęcie funkcji przez członka zarządu jest kiepskim pomysłem:

• gdy w przeszłości doszło do istotnych nieprawidłowości (np. nieuprawnione wydatkowanie dotacji) i istnieje ryzyko, że to na likwidatorze skupi się odpowiedzialność za „posprzątanie” po tych działaniach,
• gdy w zarządzie trwa konflikt, a likwidacja będzie wymagała wielu decyzji uznaniowych (np. wybór podmiotu, któremu przekaże się majątek),
• gdy dana osoba nie dysponuje realnym czasem i kompetencjami księgowo-prawnymi, a fundacja ma skomplikowaną sytuację finansową.

W takich przypadkach rozsądne bywa powołanie zewnętrznego likwidatora – prawnika lub doradcy posiadającego doświadczenie w zamykaniu organizacji. To koszt, ale często niższy niż potencjalne ryzyko osobistej odpowiedzialności członka zarządu, który „na czuja” zamknie fundację, a błędy wyjdą na jaw po kilku latach.

Sposób powołania i odwołania likwidatora

Powołanie likwidatora następuje:

• zgodnie z regułami określonymi w statucie (np. przez fundatora, radę fundacji, zarząd),
• a jeśli statut milczy – w uchwale organu, który podjął decyzję o likwidacji, z uwzględnieniem domniemania, że likwidatorami są członkowie zarządu.

W dokumencie powołującym likwidatora trzeba wyraźnie wskazać:

• datę rozpoczęcia pełnienia funkcji,
• zakres umocowania (samodzielna czy łączna reprezentacja, zakres czynności przekraczających zwykły zarząd),
• ewentualne wynagrodzenie za pełnienie funkcji.

Odwołanie likwidatora również wymaga uchwały odpowiedniego organu i zgłoszenia zmiany do KRS. Nagminną praktyką jest „pokątne” ustne zrzeczenie się funkcji – bez formalnego odwołania w dokumentach. Dla sądu i urzędów nadal jednak likwidatorem pozostaje osoba ujawniona w rejestrze, z wszystkimi konsekwencjami. Dlatego każda zmiana powinna mieć formę pisemną i trafić do KRS w możliwie krótkim czasie.

Zakres obowiązków likwidatora – nie tylko „wyprzedaż majątku”

Popularne wyobrażenie o likwidacji sprowadza się do sprzedania majątku fundacji, opłacenia długów i podzielenia tego, co zostało. Rzeczywisty katalog zadań likwidatora jest szerszy i obejmuje co najmniej:

• sporządzenie otwarcia bilansu likwidacyjnego na dzień rozpoczęcia likwidacji,
• przegląd umów, zobowiązań i toczących się postępowań (sądowych, administracyjnych),
• zawiadomienie wierzycieli i potencjalnych wierzycieli o likwidacji (często także poprzez ogłoszenie, jeżeli tak stanowi statut lub praktyka danego sądu),
• ściągnięcie wierzytelności przysługujących fundacji,
• uregulowanie zobowiązań wobec kontrahentów, pracowników, urzędu skarbowego, ZUS i innych instytucji publicznych,
• sprzedaż lub inne zbycie składników majątkowych, jeśli jest to konieczne dla zaspokojenia wierzycieli,
• przekazanie pozostałego majątku zgodnie ze statutem i przepisami ustawy,
• sporządzenie sprawozdania końcowego z likwidacji i złożenie stosownych dokumentów w KRS i urzędzie skarbowym.

Odpowiedzialność likwidatora wobec wierzycieli, fundatora i organu nadzoru

Likwidator odpowiada na kilku poziomach jednocześnie. Po pierwsze – jak każdy członek organu osoby prawnej – może ponosić odpowiedzialność cywilną wobec fundacji za nienależyte wykonanie obowiązków. Po drugie – odpowiada wobec wierzycieli za działania (lub zaniechania), które doprowadziły do ich pokrzywdzenia. Po trzecie – naraża się na odpowiedzialność publicznoprawną za zaniechania wobec urzędu skarbowego lub ZUS.

Ustawy nie tworzą osobnego reżimu odpowiedzialności likwidatora, lecz „podciągają” go pod ogólne przepisy o osobach reprezentujących osobę prawną. W praktyce może to oznaczać m.in.:

• roszczenia odszkodowawcze fundacji (a po jej wykreśleniu – podmiotów, które przejęły jej majątek) za szkody wyrządzone działaniami likwidatora,
• zarzut bezskuteczności czynności dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli (np. sprzedaż majątku „po kosztach koleżeńskich”),
• odpowiedzialność za brak zgłoszenia wniosku o upadłość w odpowiednim momencie, jeżeli fundacja prowadzi działalność gospodarczą,
• kary porządkowe i administracyjne za naruszenie obowiązków sprawozdawczych względem organu nadzoru lub urzędu skarbowego.

Standardowa rada brzmi: „działaj w interesie fundacji”. Problem w likwidacji polega na tym, że „interes fundacji” jest już wygaszany, a na pierwszy plan wychodzi interes wierzycieli. Kontrariańskie podejście polega na tym, by zamiast obsesyjnie chronić „resztki misji”, w pierwszej kolejności zaspokoić roszczenia finansowe, a dopiero potem myśleć, komu przekazać pozostały majątek. W ten sposób minimalizuje się ryzyko zarzutów o działanie z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Delegowanie czynności likwidacyjnych a osobista odpowiedzialność

Częstą pokusą jest „oddanienie” likwidacji księgowej lub kancelarii prawnej. Samo zlecenie usług nie zwalnia jednak likwidatora z odpowiedzialności. Może on przekazać wykonanie konkretnych czynności, ale nie może przenieść na inne osoby statusu organu fundacji.

Rozsądny model współpracy wygląda zwykle tak:

• biuro księgowe przygotowuje bilans otwarcia, rozliczenia podatkowe, projekty zestawień dla KRS i urzędu skarbowego,
• prawnik projektuje wzory uchwał, porozumień z wierzycielami, umów sprzedaży majątku,
• likwidator czyta, zadaje pytania, zleca poprawki i dopiero potem podpisuje – traktując to jako własne decyzje, a nie „papier, który ktoś przyniósł”.

Jeżeli likwidator podpisuje dokumenty „w ciemno”, licząc, że profesjonalista „wie, co robi”, to w razie sporu nie obroni się argumentem „przecież miałem doradcę”. Odpowiedzialność za wybór doradców i weryfikację ich pracy nadal pozostaje po jego stronie.

Kolizja interesów likwidatora – kiedy lepiej się wyłączyć

Likwidatorem bywa często osoba, która przez lata kierowała fundacją, zawierała umowy i prowadziła sporne projekty. Taka ciągłość jest z jednej strony atutem (zna stan spraw), ale z drugiej – generuje ryzyko konfliktu interesów. Przykładowo:

• likwidator ma roszczenie wobec fundacji (np. niezapłacone wynagrodzenie, zwrot kosztów),
• likwidator jest stroną sporu sądowego z fundacją lub jej wierzycielem,
• likwidator był odpowiedzialny za decyzje, które są badane przez organ nadzoru lub grantodawcę.

W takich sytuacjach rozsądne bywa doraźne wyłączenie się z podejmowania decyzji dotyczących własnych roszczeń (np. przez powierzenie ich oceny i rozliczenia drugiemu likwidatorowi) albo wręcz rezygnacja z funkcji. Model „sam po sobie zamiatam” jest kuszący, ale w razie późniejszej kontroli stawia likwidatora w roli sędziego we własnej sprawie.

Relacje likwidacji z KRS – zgłoszenia, terminy i typowe pułapki

Zgłoszenie otwarcia likwidacji do KRS

Formalnym momentem, od którego fundacja działa „w likwidacji”, jest wpis tego stanu do KRS. Samo podjęcie uchwały nie wystarczy – o otwarciu likwidacji trzeba zawiadomić sąd rejestrowy na odpowiednich formularzach (aktualnie elektronicznie przez Portal Rejestrów Sądowych).

Pakiet dokumentów obejmuje zazwyczaj:

• wniosek o zmianę danych w rejestrze (wskazanie, że fundacja jest w likwidacji, wraz z datą rozpoczęcia),
• uchwałę o likwidacji wraz z załącznikami (powołanie likwidatorów, zasady reprezentacji),
• zgody likwidatorów na pełnienie funkcji wraz z adresami do doręczeń,
• aktualny tekst statutu (jeśli sąd go nie ma lub był zmieniany),
• dowód uiszczenia opłat sądowych i za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Jeżeli fundacja była wpisana do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych ZOZ, procedura również odbywa się przez KRS, ale przy użyciu właściwych formularzy dla tego rejestru.

Oznaczenie „w likwidacji” – kiedy i jak je stosować

Od chwili wpisu do KRS fundacja ma obowiązek posługiwać się nazwą z dopiskiem „w likwidacji”. Dotyczy to:

• korespondencji,
• umów, aneksów, porozumień,
• faktur i rachunków,
• pieczątek oraz oznaczeń na stronie internetowej.

Popularna rada brzmi: „dopisz w stopce maila i wystarczy”. Problem pojawia się, gdy umowa zawarta już po wpisie do KRS posługuje się starą nazwą – kontrahent może później podnosić zarzuty, że nie wiedział o likwidacji. Konsekwencją bywa kwestionowanie ważności czynności albo sporów o zakres odpowiedzialności likwidatora. Dlatego każda istotna umowa powinna być podpisywana pod pełną, aktualną nazwą fundacji z dopiskiem „w likwidacji”.

Obowiązek ogłoszenia o otwarciu likwidacji

W wielu sądach rejestrowych utrwaliła się praktyka żądania ogłoszenia o otwarciu likwidacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, nawet jeśli statut nie wymaga osobnych ogłoszeń. Ogłoszenie zawiera zwykle:

• pełną nazwę fundacji,
• adres siedziby,
• datę rozpoczęcia likwidacji,
• dane likwidatorów,
• wezwanie wierzycieli do zgłaszania roszczeń wraz z terminem (np. 3 miesięcy).

Z perspektywy likwidatora ogłoszenie jest nie tylko formalnością, lecz także narzędziem ograniczenia ryzyka. Jeżeli wierzyciel miał realną możliwość dowiedzieć się o likwidacji, będzie mu trudniej później wykazywać, że został „zaskoczony” wykreśleniem fundacji z KRS bez zaspokojenia jego roszczeń.

Zmiany danych likwidatora i reprezentacji w toku likwidacji

Likwidacja trwa miesiące, a czasem lata. W tym czasie może dojść do zmian personalnych: likwidator rezygnuje, umiera, traci zdolność do czynności prawnych albo po prostu wyjeżdża za granicę. Zdarza się też, że fundator lub rada fundacji postanawiają zmienić zasady reprezentacji (np. z łącznej na samodzielną), aby przyspieszyć podejmowanie decyzji.

Każda taka zmiana wymaga:

• stosownej uchwały organu uprawnionego (lub dokumentu potwierdzającego zdarzenie, np. akt zgonu),
• złożenia wniosku do KRS – bez zbędnej zwłoki, najlepiej w ciągu kilku tygodni,
• aktualizacji zgłoszeń w banku oraz u kluczowych kontrahentów i instytucji publicznych.

Popularna praktyka „poczekajmy, aż uzbiera się więcej zmian i zgłosimy hurtowo” potrafi obrócić się przeciwko fundacji. Sąd rejestrowy ocenia sytuację na dzień rozpoznania wniosku, a nie dzień faktycznej zmiany. Jeśli przez wiele miesięcy fundację reprezentowała osoba, która formalnie nie była ujawniona jako likwidator, pojawia się pytanie o ważność czynności i ryzyko osobistej odpowiedzialności za działania bez umocowania.

Wniosek o wykreślenie fundacji z KRS

Zakończeniem postępowania likwidacyjnego jest wniosek o wykreślenie fundacji z KRS. Nie jest to „prosty formularz na koniec”, lecz podsumowanie całego procesu. Sąd rejestrowy oczekuje, że wraz z wnioskiem otrzyma:

• sprawozdanie końcowe z likwidacji,
• bilans zamknięcia likwidacji,
• dokumenty potwierdzające rozdysponowanie majątku (np. umowy darowizny, protokoły przekazania),
• oświadczenie likwidatora o braku toczących się postępowań lub informację, jak zabezpieczono ich przebieg po wykreśleniu fundacji.

Część sądów żąda także potwierdzenia z urzędu skarbowego o braku zaległości podatkowych. Formalnie nie zawsze jest to wymagane wprost, ale brak takiego zaświadczenia potrafi wygenerować dodatkową korespondencję i opóźnić wykreślenie. Z praktycznego punktu widzenia lepiej zawczasu uzyskać zaświadczenia podatkowe i z ZUS, niż liczyć na „domniemanie braku zaległości”.

Obowiązki wobec urzędu skarbowego na poszczególnych etapach likwidacji

Zamknięcie roku podatkowego a rozpoczęcie likwidacji

Rozpoczęcie likwidacji nie oznacza automatycznego zakończenia roku podatkowego fundacji. Co do zasady rok podatkowy trwa nadal, chyba że statut albo uchwała zmieniają go w sposób zgodny z przepisami podatkowymi (co w praktyce likwidacji rzadko ma sens).

Na dzień poprzedzający otwarcie likwidacji przygotowuje się zwykle:

• standardowe sprawozdanie finansowe za zakończony rok obrotowy (jeżeli terminy się zbiegają),
• deklarację CIT-8 za dany rok podatkowy,
• ewentualne korekty deklaracji z poprzednich okresów, jeżeli likwidator ujawnia błędy w rozliczeniach poprzedniego zarządu.

Kontrariańskie podejście: zamiast „domknijmy jakoś stary rok, a potem się zobaczy”, bezpieczniej jest na starcie likwidacji zrobić prosty audyt podatkowy – przejrzeć kluczowe deklaracje i decyzje. Lepiej poprawić oczywiste błędy jeszcze przed intensywną fazą likwidacji niż tłumaczyć się z nich, gdy fundacja „formalnie już nie istnieje”, a urząd szuka winnych.

Bilans otwarcia likwidacji i skutki podatkowe

Bilans otwarcia likwidacji ma nie tylko znaczenie rachunkowe, lecz także podatkowe. Pozwala ustalić, jakie składniki majątku mogą generować przychód podatkowy przy ich zbyciu, a jakie będą rozdysponowane nieodpłatnie (np. w formie darowizny na rzecz innych organizacji pozarządowych).

Przy istotnych składnikach – nieruchomościach, wartości niematerialnych, portfelu udziałów lub akcji – trzeba przeanalizować:

• historię ich nabycia (odpłatnie czy nieodpłatnie),
• ewentualne umorzenia dotacji lub dopłat,
• okres posiadania wpływający na opodatkowanie (np. przy zbyciu nieruchomości).

Popularna rada: „przekażcie wszystko innym NGO, to będzie zwolnione z podatku” bywa prawdziwa tylko częściowo. Zwolnienia dla organizacji pożytku publicznego i fundacji są obwarowane warunkami, w tym przeznaczeniem dochodu z majątku na działalność statutową. Jeżeli fundacja w likwidacji wykazuje przychód z odpłatnego zbycia składnika majątkowego, trzeba osobno ocenić, czy ten dochód korzysta ze zwolnienia, czy jednak podlega opodatkowaniu CIT.

Rozliczenie dotacji, subwencji i środków publicznych

Likwidacja fundacji z dotacyjną historią to osobny rozdział relacji z urzędem skarbowym. Należy nie tylko rozliczyć środki wobec grantodawców, ale także zbadać skutki podatkowe:

• zwrot niewykorzystanych części dotacji może wymagać korekty wcześniejszych kosztów podatkowych,
• umorzenie nienależnie pobranych dotacji może generować przychód podatkowy, chyba że zastosowanie mają przepisy szczególne,
• nieprawidłowe wykorzystanie środków publicznych może skutkować odpowiedzialnością karną skarbową osób odpowiedzialnych za rozliczenia.

Bezpieczne podejście polega na równoległym prowadzeniu dwóch ścieżek: formalnego rozliczenia projektu z grantodawcą i weryfikacji skutków podatkowych każdej korekty. Zaniedbanie którejkolwiek z nich kończy się zwykle „niespodzianką” w postaci decyzji podatkowej lub żądania zwrotu środków już po wykreśleniu fundacji z KRS.

Podatek dochodowy (CIT) w trakcie i po zakończeniu likwidacji

Fundacja w likwidacji nadal jest podatnikiem CIT. Sporządza deklaracje CIT-8 za pełne lata podatkowe obejmujące okres likwidacji oraz – jeśli likwidacja kończy się w środku roku – końcową deklarację obejmującą skrócony okres do dnia poprzedzającego wykreślenie z KRS.

W końcowej fazie likwidacji powstają trzy źródła przychodów szczególnie wrażliwe podatkowo:

• sprzedaż majątku (nieruchomości, środków trwałych, udziałów),
• umorzenie zobowiązań fundacji przez wierzycieli (np. darowanie części długu),

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym dokładnie jest likwidacja fundacji i czym różni się od „zawieszenia działalności”?

Likwidacja fundacji to ostateczne zakończenie jej bytu prawnego. Po zakończeniu procesu fundacja jest wykreślana z KRS, przestaje istnieć jako osoba prawna, nie może zawierać umów, zatrudniać pracowników ani być stroną w obrocie gospodarczym czy sądowym.

W odróżnieniu od spółek, w fundacji nie da się formalnie „zawiesić działalności”. Można faktycznie ograniczyć aktywność (nie prowadzić projektów, nie składać wniosków o dotacje), ale fundacja nadal istnieje, ma obowiązek składania sprawozdań i odpowiada za swoje zobowiązania. Likwidacja to nie pauza, tylko zamknięcie rozdziału.

Kiedy warto rozważyć likwidację fundacji, a kiedy lepiej zmienić statut lub cel?

Likwidacja ma sens, gdy fundacja realnie nie jest w stanie dalej działać: brakuje trwałego finansowania, narastają długi bez szans na ich spłatę, organy są sparaliżowane lub trwałe konflikty blokują podejmowanie decyzji. Wtedy „przetrzymywanie” fundacji zwykle tylko pogłębia problemy (np. odsetki od zaległości podatkowych).

Zmiana statutu lub celu jest rozsądna, gdy organizacja ma jeszcze potencjał, ale jej dotychczasowa misja zdezaktualizowała się (np. program publiczny wygasł, a fundacja chce wejść w nowy obszar działań). Popularna rada „po co zamykać, zmieńcie cel” nie działa, gdy głównym problemem są długi, spory personalne czy ryzyko odpowiedzialności za przeszłe decyzje zarządu – wtedy zmiana celu tylko odsuwa w czasie konieczne porządki.

Jakie są skutki likwidacji fundacji dla umów, dotacji i trwających projektów?

Otwarcie likwidacji nie „wymazuje” umów. Likwidator musi każdą z nich przeanalizować i doprowadzić do jej zakończenia lub rozliczenia. W praktyce oznacza to wypowiadanie umów z kontrahentami, rozliczanie usług, negocjowanie ewentualnych kar umownych i porządkowanie wszystkich relacji cywilnoprawnych.

Przy dotacjach i projektach publicznych sprawa bywa bardziej wrażliwa. Grantodawcy często wymagają: wcześniejszego poinformowania o likwidacji, rozliczenia już wydanych środków, zwrotu niewykorzystanej części dotacji, a czasami zaproponowania sposobu dokończenia kluczowych działań (np. we współpracy z inną organizacją). Im szybciej i czytelniej fundacja komunikuje zamiar likwidacji, tym mniejsze ryzyko konfliktu i żądania zwrotu środków „z górką”.

Co dzieje się z pracownikami fundacji w trakcie jej likwidacji?

Fundacja w likwidacji nadal pozostaje pracodawcą, dopóki nie rozwiąże wszystkich stosunków pracy. Likwidator pełni funkcję pracodawcy: podpisuje wypowiedzenia, porozumienia stron, pilnuje okresów wypowiedzenia i terminów wypłaty wynagrodzeń.

Do załatwienia są m.in.: wypowiedzenia umów o pracę, rozliczenie zaległych urlopów, ewentualne odprawy (jeśli wynikają z przepisów lub regulaminów), zgłoszenia do ZUS i PFRON. Likwidacja nie jest „magicznym wyjściem” z roli pracodawcy – obowiązki wobec pracowników i instytucji publicznych trwają, dopóki stosunki pracy nie zostaną prawidłowo zakończone.

Jak likwidacja fundacji wpływa na jej wizerunek i wiarygodność założycieli?

Sama likwidacja nie jest stygmatem. Dla wielu partnerów liczy się bardziej sposób, w jaki proces został przeprowadzony, niż sam fakt zamknięcia. Uporządkowana likwidacja, z jasnym komunikatem o przyczynach (np. wyczerpanie misji, brak stabilnych źródeł finansowania) i rzetelnymi rozliczeniami, może wręcz budować obraz odpowiedzialnego zarządzania.

Najgorzej działa „ciche wygaszanie”: brak kontaktu, nieodpowiadanie na pisma grantodawców, brak sprawozdań, zaległości wobec urzędów. Taki scenariusz szkodzi nie tylko marce fundacji, ale przede wszystkim osobom zasiadającym w jej organach – przy kolejnych projektach czy funkcjach publicznych te zaniedbania potrafią wrócić w najmniej oczekiwanym momencie.

Jakie są podstawy prawne do likwidacji fundacji i kto podejmuje decyzję o jej rozwiązaniu?

Ustawa o fundacjach przewiduje likwidację m.in. wtedy, gdy fundacja osiągnęła swoje cele, nie może ich już osiągnąć lub działa sprzecznie z prawem albo statutem (w tym ostatnim przypadku może zainterweniować sąd na wniosek organu nadzoru). Statut fundacji może dodać własne przesłanki, np. rozwiązanie po zakończeniu konkretnego programu czy po upływie ustalonego czasu.

To, kto formalnie decyduje o likwidacji, zawsze wynika ze statutu. Czasem jest to fundator, czasem określony organ (np. rada fundacji) lub wspólna decyzja kilku podmiotów. Zwykle statut przewiduje też wymogi typu: kwalifikowana większość głosów, zgoda fundatora czy konieczność wcześniejszego zasięgnięcia opinii innego organu. Bez lektury statutu nie da się odpowiedzialnie rozpocząć procesu.

Czy zaległości podatkowe lub długi wobec ZUS można „schować” przez likwidację fundacji?

Likwidacja nie jest sposobem na ucieczkę od zobowiązań publicznoprawnych. W trakcie likwidacji fundacja powinna w pierwszej kolejności spłacić długi wobec urzędu skarbowego, ZUS i innych wierzycieli. Dopiero z tego, co pozostanie, można rozdysponować majątek zgodnie ze statutem lub decyzją sądu. Próba zamknięcia fundacji „nad kreską”, gdy zaległości są oczywiste, naraża osoby z organów na osobistą odpowiedzialność.

Kontrariańska prawda jest taka: im wcześniej zarząd przyzna, że fundacja nie udźwignie długów i rozpocznie formalny proces porządkowania sytuacji (w tym rozmowy z urzędem skarbowym czy ZUS o spłacie lub rozłożeniu zaległości), tym większa szansa na ograniczenie skutków dla siebie i dla wierzycieli. Utrzymywanie fundacji „na kroplówce” zwykle kończy się drożej i boleśniej.

Kluczowe Wnioski

• Likwidacja fundacji to definitywne zakończenie jej bytu prawnego: po wykreśleniu z KRS fundacja przestaje istnieć, nie może zawierać umów ani występować w obrocie – nie ma trybu „uśpienia” jak w spółkach.
• Popularne „zawieście działalność” w fundacji działa tylko w sensie praktycznym (brak projektów, brak nowych działań), ale prawnie fundacja nadal żyje, ma obowiązek składania sprawozdań i odpowiada za zobowiązania oraz kontrole.
• Zmiana statutu lub celu to realna alternatywa dla likwidacji wyłącznie wtedy, gdy problemem jest nieadekwatna misja; przy długach, konfliktach w organach czy ryzyku odpowiedzialności osobistej kosmetyczna korekta statutu jedynie przedłuża kłopoty.
• Likwidacja uruchamia łańcuch skutków dla umów, dotacji i pracowników – likwidatorzy muszą aktywnie wypowiedzieć i rozliczyć kontrakty, rozstać się z personelem i rozliczyć projekty, zamiast „po cichu” wygaszać działalność.
• Tempo i plan likwidacji wprost przekładają się na ryzyko sporów: uporządkowane zamknięcie umów, wczesny kontakt z grantodawcami oraz rzetelne rozliczenia ograniczają roszczenia i kary umowne, zwłaszcza przy projektach publicznych.
• Dla wizerunku kluczowe są trzy elementy: przejrzyste wyjaśnienie powodów likwidacji, brak zaległości wobec urzędów i grantodawców oraz zadbanie o los podopiecznych (np. przekazanie projektów innym organizacjom).

Bibliografia i źródła

• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (1984) – Podstawy prawne tworzenia, działania i likwidacji fundacji w Polsce
• Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (1997) – Zasady wpisu, zmian i wykreślenia fundacji z KRS
• Likwidacja organizacji pozarządowej – poradnik praktyczny. Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego – Praktyczne omówienie etapów likwidacji fundacji i stowarzyszeń
• Fundacje. Komentarz. Wolters Kluwer Polska (2016) – Komentarz do ustawy o fundacjach, w tym przesłanki i tryb likwidacji
• Prawo o stowarzyszeniach. Ustawa o fundacjach. Komentarz. C.H.Beck (2018) – Analiza porównawcza regulacji fundacji, w tym rozwiązywanie i likwidacja
• Likwidacja fundacji – aspekty prawne i praktyczne. Instytut Spraw Publicznych – Opracowanie o skutkach likwidacji dla majątku, zobowiązań i beneficjentów
• Obowiązki podatkowe organizacji pozarządowych. Krajowa Administracja Skarbowa – Wyjaśnienia dotyczące rozliczeń podatkowych fundacji, także przy zakończeniu działalności
• Rejestracja, zmiany i wykreślenie organizacji pozarządowych z KRS. Ministerstwo Sprawiedliwości – Instrukcje dotyczące procedur w KRS, w tym wniosku o wykreślenie fundacji